19 July 2018, Thursday
Tercüme Editörü
Wikiyours makaleleri İngilizce makalelerin Türkçe'ye çevrilmiş halleridir. İngilizce bilen herkes makale sahibi olabilir ve yaptığı çeviri miktarınca para kazanır.
Çeviri Yapmak İçin Makale Seçiniz
Makale yazmak için
bir kategori seçin
Düzeltme Öner

Yağ

İçindekiler
  1. Yağ nedir?
  2. Yağ kelimesinin kökeni
  3. Yağ çeşitleri
  4. Yağın kullanım alanları

Yağ nedir?

Yağ ortam sıcaklığında yapışkan bir madde olup hem hidrofobik (su ile karıştırılamayan) hem de lipofilik (diğer yağlar ile karışabilen) özelliklere sahip apolar, nötr bir kimyasal maddedir. Yağlarda yüksek karbon ve hidrojen içeriği bulunmaktadır. Genellikle yanıcı ve yüzeyleri aktiftir.

Yağın genel tanımı farklı kullanım amaçlarına, yapılara ve özelliklere sahip kimyasal bileşik sınıflarını içermektedir. Yağlar hayvansal, bitkisel veya petrokimyasal kökenli olabildiği gibi uçucu veya uçucu olmayan özelliklere de sahip olabilmektedir. Yağlar gıda (örn. zeytinyağı), yakıt (örn. akaryakıt), tıbbi amaçlar (örn. mineral yağlar), yağlama ( örn. motor yağı) ve çeşitli boyalar, plastikler ve diğer materyallerin imalatında kullanılmaktadır. Özel olarak hazırlanmış yağlar bazı dinsel törenlerde ve ritüellerde arındırıcı etken olarak kullanılmaktadır.

Yağ kelimesinin kökeni

1176 yılında ilk olarak İngilizce'de doğrulanan yağ kelimesi eski Fransız'da oile kelimesinden, Latince de oleum kelimesinden ve sırasıyla Yunanca'da "zeytin yağı ","yağ " anlamına gelen ἔλαιον (elaion) ve " zeytin ağacı", "zeytin meyvesi" anlamına gelen ἐλαία (elaia) kelimelerinden gelmektedir. Sözcüğün en erken tespit edildiği biçimleri Miken Yunancasında Linear B hece yazısı ile yazılan E-ra-wo ve E-rai-wo biçimleridir.

Yağ çeşitleri

Organik yağlar

Organik yağlar bitki, hayvan ve diğer organizmaların sahip olduğu doğal metabolik süreçler yoluyla olağan üstü bir çeşitlilikte üretilmektedir. Lipid canlılar tarafından üretilen, yapısında sıklıkla bulunan yağ asitleri, stereoidler ve benzer kimyasalları kapsayan bir terim iken yağ, genel bir kimyasal karışımı ifade etmektedir. Organik yağlar proteinler, mumlar (oda sıcaklığında katı halde olan yağ benzeri özelliklere sahip bir bileşik sınıfı) ve alkoloidler dahil olmak üzere, lipidler dışında başka kimyasal maddeleri içermektedir.

Lipidler hangi organizma tarafından yapıldığına, kimyasal yapısına ve sudaki sınırlı çözünürlüğüne göre sınıflandırılabilmektedir. Yüksek karbon ve hidrojen içeriğine sahiptirler. Bu duruma karşın diğer organik bileşikler ve minerallere kıyasla oksijen bakımından oldukça zayıftırlar. Nispeten apolar olma eğilimi göstermektedirler. Fakat fosfolipidler ve steroidlerde olduğu gibi polar ve apolar bölgeler içerebilirler.

Mineral yağlar

Modern ekonominin önemli kaynaklarından olan ham petrol veya petrol ve rafine bileşenleri toplu olarak petrokimya olarak adlandırılmaktadır. Ham petrol zooplankton ve algler gibi antik fosil materyallerin jeokimyasal işlemler ile yağa dönüşmesi sonucu oluşmaktadır. "Mineral yağ " yanlış anlamda kullanılmaktadır. Çünkü mineraller ham petrolun kaynağı değildir. Ham petrolün kaynağı antik bitki ve hayvanlardır. Mineral yağı organik bir bileşiktir. Ancak bunun yerine organik yağ yerine mineral yağı olarak sınıflandırılmıştır. Çünkü organik kökeni uzaktır (keşfedildiği zaman bilinmemektedir) ve kayaların etrafında, yeraltı tuzaklarında ve kumlarda bulunmaktadır. Mineral yağı aynı zamanda birkaç özel damıtılmış ham petrol anlamına gelmektedir.

Yağın kullanım alanları

Yemek pişirme

Çeşitli sebzelerden ve hayvanlardan elde edilen yağlar yemek pişirme ve gıda hazırlanmasında kullanılmaktadır. Özellikle birçok gıda kaynar sudan daha sıcak yağda kızartılmaktadır. Yağlar aynı zamanda tatlandırıcı ve gıdaların dokusunu değiştirmek içinde kullanılmaktadır ( örn, Stir Fry). Yemeklik yağlar hem hayvanlardan (tereyağı, domuz yağı, balık yağı ve diğer çeşitler) hem de bitkilerden (zeytin, mısır, ayçiçeği ve diğer çeşitler) elde edilmektedir.

Makyaj malzemeleri

Yağlar, saçlara parlak bir görünüm kazandırmak, karışıklık ve pürüzlülüğü engellemek ve saç uzamasını dengede tutma amacıyla kullanılmaktadır (örneğin saç kreminde kullanılan yağlar).

Din

Yağlar tarih boyunca dini bir araç olarak kullanılmıştır. Genellikle ruhsal arındırıcı bir etken olarak kabul edilmektedir ve mesh amacı ile kullanılmaktadır. Örneğin kutsal mesh yağı Hristiyanlık ve Yahudilikte kullanılan önemli bir ritüel sıvısıdır.

Boyama

Renk pigmentleri yağın içinde kolayca asılı kalmaktadır. Bu durumdan dolayı boyalar için destekleyici bir ortam oluşturmaktadır. Bilinen en eski yağlı boya tabloları MS 650 yılından kalmıştır.

Isı transferi

Yağlar, örneğin elektrik transformatörleri gibi sistemlerdeki yağ soğutucularında soğutucu bileşen olarak kullanılmaktadır. Isı transfer yağları, hem ısıtma için (örneğin yağ ısıtıcılarında) hem de soğutucu olarak (örneğin yağ soğutması) ve diğer ısı transfer uygulamalarında kullanılmaktadır.

Yağlama

Apolar özelliklerinden dolayı yağlar diğer maddelere kolayca bağlanmamaktadır. Bu özellikleri sayesinde mühendislik uygulamalarında kayganlaştırıcı olarak kullanılmasına olanak sağlamaktadır. Mineral yağları biyolojik yağlara kıyasla daha sık makine yağlayıcısı olarak kullanılmaktadır. Balina yağı buharlaşmaması ve toz kondurmaması sebebiyle saat yağlamasında tercih edilmekteydi. Fakat 1980 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde kullanımı yasaklanmıştır.

Bir söylentiye göre NASA, Hubble Teleskopu ve Voyager projelerinde düşük donma sıcaklığına sahip olması nedeniyle ispermeçet kullanılmaktadır. İspermeçet aslında bir yağ değildir ve çoğunlukla bal mumu esterlerinin karışımından oluşmaktadır. Fakat NASA'nın ispermeçet kullandığına dair hiçbir kanıt bulunmamaktadır.

Yakıt

Bazı yağlar sıvı veya aerosol formda yanmaktadır. Yanma sonucu ışık ve ısı oluşturarak doğrudan veya dönüşümlü olarak elektrik veya mekanik iş gibi diğer enerji formlarına dönüşebilmektedir. Birçok yakıt yağ, yerden işlenmemiş şekilde pompalar ile çıkarılmakta ve tankerler ve boru hatları aracılığıyla petrol rafinelerine gönderilmektedir. İşlenmemiş yağ rafinelerde dizel yakıta (petrodizel), etan (ve diğer kısa zincirli alkanlara), yakıt yağlara ( gemi ve fırınlarda kullanılan en ağır ticari yağa), benzine ( petrol), jet yakıtına, kerosen, benzen (tarihsel olarak) ve LPG'ye dönüştürülmektedir. 42 galon varil (ABD) ham petrolden yaklaşık olarak 10 galon dizel yakıt, 4 galon jet yakıtı, 19 galon benzin, 7 galon diğer ürünler, 3 galon ağır yakıt, 2 galon akaryakıt ve ağır yakıt ve LPG arasında bölünmüş şekilde 3 galon elde edilmektedir. Çeşitli ürünlerdeki toplam ham petrol üretimi 45 galona kadar yükselebilmektedir. Tüm yağlar yakıt olarak kullanılmamaktadır. 

Doğalgaz ve ardından elektrik kullanılmaya başlanmasına kadar 18. ve 19. yüzyıllarda lambalarda yaygın olarak balina yağı kullanılmıştır.

Kimyasal ham madde

Ham petrol geniş bir çeşitlilikte hidrokarbon bileşenlerine işlenebilmektedir. Petrokimyasallar ham petrol bileşenlerinin ve bundan oluşan kimyasal ürünlerin işlenmiş halini kapsamaktadır. Bu işlemler sonrası oluşan ürünler deterjanlar, gübreler, ilaçlar, boyalar, plastikler, sentetik lifler ve sentetik kauçuk olarak kullanılmaktadır.

Organik yağlar, özellikle yeşil kimyada önemli bir ham madde olarak kullanılmaktadır.