17 July 2018, Tuesday
Tercüme Editörü
Wikiyours makaleleri İngilizce makalelerin Türkçe'ye çevrilmiş halleridir. İngilizce bilen herkes makale sahibi olabilir ve yaptığı çeviri miktarınca para kazanır.
Çeviri Yapmak İçin Makale Seçiniz
Makale yazmak için
bir kategori seçin
Düzeltme Öner

Nobel Barış Ödülü

İçindekiler
  1. Nobel Barış Ödülü nedir?
  2. Nobel Barış Ödülü kimlere verilir?
  3. Nobel Barış Ödülü adaylığı ve seçimi
  4. Ödülün verilmesi
  5. Nobel Barış Ödülü eleştirileri
  6. Nobel Barış Ödülü kazananlar

Nobel Barış Ödülü nedir?

Nobel Barış Ödülü (Norveççe: Nobels fredspris), İsveçli sanayici, mucit ve silah üreticisi Alfred Nobel tarafından oluşturulan Nobel Ödüllerinden biridir. Diğer ödüller; Kimya, Fizik, Fizyoloji veya Tıp, Edebiyat ve Ekonomi alanlarında verilir. Aralık 1901'den bu yana, (bazı istisnalar hariç) her yıl "uluslar arasında kardeşlik için en çok çalışan ve en güzel katkıyı yapanlara, hali hazırdaki orduları terhis eden veya sayısını düşürenlere ve barış kongrelerini düzenleyen ve yaygınlaştıranlara" verilmiştir.

Alfred Nobel'in arzusuna binaen ödül alan kişi, Norveç Parlamentosu tarafından atanan beş üyeli bir komite olan Norveç Nobel Komitesi tarafından seçilmektedir. 1990 yılından bu yana, ödül her yıl Oslo Belediye Binasında 10 Aralık'ta verilmektedir. Ödül, daha önce (1947-1989) Oslo Üniversitesi Hukuk Fakültesi orta avlusunda, (1905-1946) Norveç Nobel Enstitüsünde ve (1901-1904 ) Parlamentoda verilmekteydi.

Politik doğası gereği, Nobel Barış Ödülü tarihinin büyük bölümünde tartışmalara neden olmuştur.

Nobel Barış Ödülü kimlere verilir?

Nobel'in arzusuna göre Barış Ödülü, bir önceki yılda "uluslar arası dostluk için en çok gayret gösteren veya en üstün çalışmayı yapmış olan, hali hazırdaki orduları ilga eden veya asker sayısını azaltan, barışın sağlanması ve geliştirilmesi için Kongreler düzenleyen" kişilere verilmektedir.

Alfred Nobel'in arzusuyla, ödülün Norveç Parlamentosu tarafından seçilen beş kişilik bir komite tarafından verileceği belirlenmiştir.

Nobel 1896'da öldü ve bir ödül kategorisi olarak barışı seçme konusunda açıklama yapmadı. Kimya Eğitimi alan bir mühendis olduğu için kimya ve fizik kategorileri anlaşılır seçimlerdi. Barış ödülünün ardındaki mantık ise çok açık değildi. Norveç Nobel Komisyonuna göre, barış aktivisti ve ödülün sahibi olan Bertha von Suttner ile olan dostluğu barışın bir kategori olarak dahil edilmesi yönündeki kararını derinden etkiledi. Bazı Nobel araştırmacıları, Nobel'in yıkıcı güçleri geliştirmiş olmasını, telafi etme yöntemi olduğunu öne sürmüşlerdir. Buluşları olan dinamit ve balistit barutu, ikisi de ömrü boyunca şiddette kullanılmıştı. Savaşta balistite kullanılmış ve İrlandalı bir milliyetçi örgüt olan İrlanda Cumhuriyet Kardeşliği, 1880'lerde dinamit saldırıları gerçekleştirmişti. Nobel, bir demir çelik üreticisi olan Bofor'u bir silah üretici şirket haline getirmeye de vesile olmuştur.

Nobel'in öldüğü dönemde, İsveç ile birlik olan ve birlikte yönetilen Norveç'in, Barış Ödülünü yönetmesini neden istediğinin sebebi belli değildir. Norveç Nobel Komitesi, İsveç'le aynı militarist geleneklere sahip olmadığı için Alfred Nobel'in muhtemelen Norveç'i, ödülü dağıtmaya daha layık bulduğunu iddia etmiştir. Ayrıca, 19. yüzyılın sonunda Norveç parlamentosu, Parlamentolar Arası Birliğin arabuluculuk ve hakemlik yoluyla çatışmaları çözme çabalarına yakından dahil olmuş olduğunu ifade etmiştir.

Nobel Barış Ödülü adaylığı ve seçimi

Nobel Barış Ödülü sahibini seçen Norveç Nobel Komitesi, Norveç Parlamentosu tarafından atanmaktadır.

Adaylık

Her yıl Norveç Nobel Komitesi, nitelikli kişileri, Nobel Barış Ödülü için aday göstermeye davet etmektedir. Nobel Vakfı tüzüğü, Nobel Barış Ödülü için aday göstermeye uygun kişileri tarif eder. Buna göre aday göstericiler:

  • Ulusal meclis ve hükümet üyeleri ile Parlamentolar arası Birlik üyeleri,
  • Daimi Tahkim Mahkemesi üyeleri ve Lahey Uluslararası Adalet Divanı üyeleri, 
  • Uluslararası Droit Enstitüsü üyeleri, 
  • Tarih, sosyal bilimler, felsefe, hukuk ve teoloji üniversiteleri profesörleri, üniversite başkanları, barış araştırması yöneticileri ve uluslararası ilişkiler enstitüleri,  
  • Daha önce ödülü alan kuruluşların yönetim kurulu üyeleri de dahil olmak üzere eski ödül kazananlar, 
  • Norveç Nobel Komitesinin şu andaki üyeleri ve geçmiş üyeleri, 
  • Norveç Nobel Enstitüsünün eski daimi danışmanlarıdır. 

Adaylıklar genellikle ödül yılının Şubat ayı başında, Komiteye sunulmak zorundadır. Komite üyeleri tarafından gösterilen adaylar ise, bu son tarihten sonraki ilk Komite toplantısına kadar sunulabilir.

2009'da rekor sayıda 205 kişi aday gösterildi, ancak rekor, 2010'da 237 aday ile tekrar kırıldı; 2011'de rekor 241 aday ile bir kez daha kırıldı. Nobel Vakfı tüzüklerine göre, bir ödül verildikten sonra en az 50 yıl boyunca kamuoyuna, ödülün verilmesiyle alakalı adaylıklarla ilişkili, düşünceler veya araştırmalar hakkında bilgi verilmez. Zamanla, birçok kişi "Nobel Barış Ödülü Adayı" olarak bilinir hale geldi, ancak bu resmi olmayan bir durumdu ve yalnızca uygun binlerce aday göstericiden bir tanesinin kişinin adını önermesiyle ortaya çıkan bir durumdu. Bununla birlikte, 1901'den 1956'ya kadar gösterilen adaylar bir veri tabanında yayınlanmıştır.

Seçim

Adaylıklar, Nobel Komitesi tarafından, daha ileri inceleme için adayların kısa bir listesinin oluşturulduğu bir toplantıda değerlendirilir. Bu kısa liste daha sonra Enstitü Müdürü ve Araştırma Müdürü ve ödül ile ilgili alanlarda uzmanlaşmış az sayıdaki Norveç akademisyeninden oluşan Nobel enstitüsünün daimi danışmanları tarafından değerlendirilir. Danışmanların, raporları tamamlaması genellikle birkaç ay sürer ve bu raporlar sonrası, Komite tarafından ödüle layık görülenler seçilir. Komite, oy birliği ile karar almak ister, ancak bu her zaman mümkün değildir. Nobel Komitesi, genellikle Eylül ayı ortasında bir sonuç çıkarır, ancak nihai karar, Ekim ayı başında yapılan resmi duyurulardan önceki son toplantıya kadar verilmez.

Ödülün verilmesi

Norveç Nobel Komitesi Başkanı, her yıl 10 Aralık'ta (Nobel'in ölüm yıl dönümü) Norveç Kralının huzurunda Nobel Barış Ödülü'nü sunar. Barış Ödülü Stockholm'de sunulmayan tek Nobel Ödülüdür. Nobel ödülünü kazanan kişi, bir diploma, bir madalya ve ödül miktarını teyit eden bir belge alır. 2013'ten itibaren ödül 10 milyon Kron (yaklaşık 1,5 milyon ABD doları) değerindedir. 1990 yılından bu yana Nobel Barış Ödülü töreni Oslo Belediye Binasında düzenlenmektedir.

Nobel Barış Ödülü töreni, 1947-1989 yılları arasında Oslo Belediye Binasından birkaç yüz metre uzaklıktaki Oslo Hukuk Fakültesi orta avlusunda yapıldı. 1905-1946 yılları arasında düzenlenen tören, Norveç Nobel Enstitüsü'nde gerçekleşti. 1901'den 1904'e kadar tören, Storting'de (Parlamento) gerçekleşmiştir.

Nobel Barış Ödülü eleştirileri

Barış Ödülünün, o dönemdeki güncel başarılar için ya da gelecekteki başarıları cesaretlendirmek amacıyla siyasi nedenlere bağlı dağıtıldığı ifade edilmektedir. Bazı yorumcular, ölçülebilirliği olmayan, güncel görüşlere bağlı, bir barış ödülü verilmesinin haksız veya muhtemelen hatalı olduğunu; özellikle ödülü verenlerin, birçoğunun tarafsız gözlemci olduğu söylenemeyeceğini ileri sürmüşlerdir.

2011'de Norveç gazetesi Aftenposten'ta yayınlanan hikayesel haberde, ödüle dair en büyük eleştiri, Norveç Nobel Komitesi üyelerinin, emekli milletvekilleri yerine, mesleki ve uluslararası profesyonel geçmişi olan kişilerden seçilmesi gerektiği idi. Ayrıca, Komitenin ödülü vereceği kişiyi seçerken gözetilen kriterler hakkında şeffaflığın çok az olduğu ve Nobel'in isteğine bağlılığın daha katı olması gerektiği anlatılmaktaydı. Makalede Norveçli tarihçi Øivind Stenersen, Norveç'in bu ödülü ulusun oluşturulması, Norveç'in dış politika ve ekonomik çıkarlarının geliştirilmesi için bir araç olarak kullanabileceğini savunmuştur.

Bir başka 2011 Aftenposten fikirsel makalesinde, Nobel'in iki kardeşinden birinin torunu olan Michael Nobel eleştirisinde, Nobel Komitesinin her zaman Nobel'in iradesine uygun hareket etmediğini iddia ederek ödülün siyasallaştırıldığına inandığını ifade etmiştir. Norveçli avukat Fredrik S. Heffermehl'in kitaplarında özetlenen eleştirilere binaen, 16 tanınmış İskandinav şahıs için bir ceza soruşturması için çağrıda bulunmuştur.

Bireysel ödüllere eleştiriler

Mikhail Gorbachev, Yitzhak Rabin, Shimon Peres, Menachem Begin ve Yasser Arafat'a, Lê Đức Thọ, Henry Kissinger, Jimmy Carter, Al Gore, IPCC, Liu Xiaobo, Barack Obama'ya ve Avrupa Birliği'ne verilen ödüllerin hepsi tartışmalara sebep olmuştur.

Lê Đức Thọ ve Henry Kissinger'e verilen ödüller, iki muhalif Komite üyesinin istifa etmesine yol açtı. Bu tür "burjuva duygusallıkları" Le Duc Tho için değildi ve Vietnam'da barışa gerçekten ulaşılmadığı gerekçesiyle ödülü kabul etmedi. Ödül törenine katılmayan Kissinger, ödül parasını bir hayır kurumuna verdi ve 18 ay sonra Güney Vietnam'ın Kuzey Vietnam kuvvetlerine yenik düşmesinden sonra ödül madalyasını geri vermeyi teklif etti.

Dikkat çeken eksiklikler

Foreign Policy (Dış Politika) dergisi, "ödülü asla kazanamayan, ancak sahip olması" gereken kişiler olarak Mahatma Gandhi, Eleanor Roosevelt, U Thant, Václav Havel, Ken Saro-Wiwa, Fazle Hasan Abed, Sari Nusseibeh ve Corazon Aquino'yu listeledi. Eleştiri çeken diğer önemli eksiklikler arasında Papa 2. John Paul, Hélder Câmara ve Dorothy Day yer almıştır. Hem Eleanor Roosevelt hem de Dorothy Day Gandi Barış Ödülü sahibidir.

Mahatma Gandhi'nin ihmal edilmiş olması, Nobel Komitesinin çeşitli üyelerinin kamuya açıkladığı bildiriler de dahil olmak üzere, çokça tartışılmıştır. Komite, Gandhi'nin 1937, 1938, 1939, 1947'de ve son olarak Ocak 1948'deki suikasttan birkaç gün önce aday gösterildiğini doğruladı. Bu eksiklik, Nobel Komitesinin sonraki üyeleri tarafından kamuoyuna pişmanlık olarak açıklandı. 2006 yılında Norveç Nobel Komitesi Sekreteri Geir Lundestad, "106 yıllık tarihimizin en büyük ihmali şüphesiz ki Mahatma Gandhi'nin Nobel Barış Ödülü'nü hiç almamış olmasıdır. Gandi, Nobel Barış ödülü olmadan da başarılı oldu, asıl soru Nobel komitesi Gandi olmadan yapabilecek mi'' demiştir. 1948'de, Gandi'nin ölümünden sonra Nobel Komitesi, o yılda "uygun bir yaşayan aday olmadığı" gerekçesiyle bir ödül vermeyi reddetti. Daha sonra Dalai Lama'ya 1989'da Barış Ödülü verildiğinde, komite başkanı bunun "kısmen Mahatma Gandhi'nin anısına bir hürmet" olduğunu söyledi.

Nobel Barış Ödülü kazananlar

Yıl Adı Ülke
1901 Henry Dunant   İsviçre
Frédéric Passy  Fransa
1902 Eve Ducommun   İsviçre
Charles Albert Gobat
1903 William Randal Cremer  Birleşik Krallık
1904 Uluslararası Hukuk Enstitüsü  Belçika
1905 Bertha von Suttner  Avusturya-Macaristan
1906 Theodore Roosevelt  Amerika Birleşik Devletleri
1907 Ernesto Teodoro Moneta  İtalya
Louis Renault  Fransa
1908 Klas Pontus Arnoldson  İsveç
Fredrik Bajer  Danimarka
1909 Auguste Beernaert  Belçika
Paul Henri d'Estournelles de Constant  Fransa
1910 Daimi Uluslararası Barış Bürosu   İsviçre
1911 Tobias Asser  Hollanda
Alfred Fried  Avusturya-Macaristan
1912 Elihu Root  Amerika Birleşik Devletleri
1913 Henri La Fontaine  Belçika
1914 1. Dünya Savaşı
1915
1916
1917 Uluslararası Kızıl Haç Komitesi   İsviçre
1918
1919 Woodrow Wilson  Amerika Birleşik Devletleri
1920 Léon Burjuvaz  Fransa
1921 Hjalmar Branting  İsveç
Christian Lange  Norveç
1922 Fridtjof Nansen
1923
1924
1925 Sir Austen Chamberlain   Birleşik Krallık
Charles G. Dawes   Amerika Birleşik Devletleri
1926 Aristide Briand  Fransa
Gustav Stresemann  Almanya
1927 Ferdinand Buisson  Fransa
Ludwig Quidde  Almanya
1928
1929 Frank B. Kellogg   Amerika Birleşik Devletleri
1930 Nathan Söderblom  İsveç
1931 Jane Addams  Amerika Birleşik Devletleri
Nicholas Murray Butler
1932
1933 Sir Norman Angell   Birleşik Krallık
1934 Arthur Henderson
1935 Carl von Ossietzky   Almanya
1936 Carlos Saavedra Lamas  Arjantin
1937 Chelwood'un Viscount Cecil  Birleşik Krallık
1938 Nansen Uluslararası Mülteci Ofisi  Milletler Cemiyeti
1939 2. Dünya Savaşı
1940
1941
1942
1943
1944 Uluslararası Kızıl Haç Komitesi   İsviçre
1945 Cordell Hull  Amerika Birleşik Devletleri
1946 Emily Greene Balch
John Raleigh Mott
1947 Arkadaşlar Hizmet Konseyi  Birleşik Krallık
Amerikan Arkadaşlar Servisi Komitesi  Amerika Birleşik Devletleri
1948
1949 Lord Boyd-Orr  Birleşik Krallık
1950 Ralph Bunche  Amerika Birleşik Devletleri
1951 Léon Jouhaux  Fransa
1952 Albert Schweitzer
1953 George C. Marshall  Amerika Birleşik Devletleri
1954 Birleşmiş Milletler Mülteci Yüksek Komiserliği Ofisi  Birleşmiş Milletler
1955
1956
1957 Lester Bowles Pearson  Kanada
1958 Dominique Pire  Belçika
1959 Philip Noel-Baker  Birleşik Krallık
1960 Albert Lutuli  Güney Afrika
( Güney Rhodesia'da doğdu ) 
1961 Dag Hammarskjöld   İsveç
1962 Linus Pauling  Amerika Birleşik Devletleri
1963 Uluslararası Kızıl Haç Komitesi   İsviçre
Kızıl Haç Toplulukları Birliği
1964 Martin Luther King, Jr.  Amerika Birleşik Devletleri
1965 Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF)  Birleşmiş Milletler
1966
1967
1968 René Cassin  Fransa
1969 Uluslararası Çalışma Örgütü  Birleşmiş Milletler
1970 Norman E. Borlaug  Amerika Birleşik Devletleri
1971 Willy Brandt  Batı Almanya
1972
1973 Henry Kissinger  Amerika Birleşik Devletleri
( Almanya doğumlu )  
Lê Đức Thọ   Vietnam (Kuzey)
1974 Sean MacBride  İrlanda
( Fransa doğumlu )  
Eisaku Satō  Japonya
1975 Andrei Sakharov   Sovyetler Birliği
1976 Betty Williams  Birleşik Krallık
Mairead Corrigan
1977 Uluslararası Af Örgütü
1978 Mohamed Anwar Al-Sadat  Mısır
Menachem Begin  İsrail
 Polonya 
  ( Rusya doğumlu)
1979 Rahibe Teresa  Hindistan
Üsküp doğumlu , şimdi Makedonya Cumhuriyeti )   
1980 Adolfo Pérez Esquivel  Arjantin
1981 Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği   Birleşmiş Milletler
1982 Alva Myrdal  İsveç
Alfonso García Robles  Meksika
1983 Lech Wałęsa  Polonya
1984 Desmond Tutu  Güney Afrika
1985 Nükleer Savaşın Önlenmesi İçin Uluslararası Hekimler  Amerika Birleşik Devletleri
1986 Elie Wiesel  Amerika Birleşik Devletleri
( Romanya'da doğdu )  
1987 Óscar Arias  Kosta Rika
1988 Birleşmiş Milletler Barış Gücü  Birleşmiş Milletler
1989 Tenzin Gyatso,
14. Dalay Lama
 Hindistan
( Tibet'te doğdu )   [87]
1990 Mikhail Gorbaçov  Sovyetler Birliği
1991 Aung San Suu Kyi   Birmanya
1992 Rigoberta Menchú  Guatemala
1993 Nelson Mandela  Güney Afrika
Frederik Willem de Klerk
1994 Yaser Arafat  Filistin
( Mısır'da doğdu )  
Yitzhak Rabin  İsrail
Shimon Peres  İsrail
( Polonya'da doğdu )  
1995 Joseph Rotblat  Birleşik Krallık
( Polonya doğumlu )  
Bilim ve Dünya İlişkileri üzerine Pugwash Konferansı  Kanada
1996 Carlos Filipe Ximenes Belo  Doğu Timor
José Ramos-Horta
1997 Kara mayınlarını Yasaklama Uluslararası Kampanyası   İsviçre
Jody Williams  Amerika Birleşik Devletleri
1998 John Hume  İrlanda
David Trimble  Birleşik Krallık
1999 Médecins Sans Frontières   İsviçre
2000 Kim Dae-jung  Güney Kore
2001 Birleşmiş Milletler  Birleşmiş Milletler
Kofi Annan  Gana
2002 Jimmy Carter  Amerika Birleşik Devletleri
2003 Shirin Ebadi  İran
2004 Wangari Muta Maathai  Kenya
2005 Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı  Birleşmiş Milletler
Mohamed ElBaradei  Mısır
2006 Muhammed Yunus  Bangladeş
Grameen bankası
2007 Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli  Birleşmiş Milletler
Al Gore  Amerika Birleşik Devletleri
2008 Martti Ahtisaari  Finlandiya
2009 Barack Obama  Amerika Birleşik Devletleri
2010 Liu Xiaobo  Çin
2011 Ellen Johnson Sirleaf  Liberya
Leymah Gbowee
Tawakkul Karman  Yemen
2012 Avrupa Birliği  Avrupa Birliği
2013 Kimyasal Silahların Yasaklanması Teşkilatı Uluslararası
2014 Kailash Satyarthi  Hindistan
Malala Yousafzai  Pakistan
2015 Tunus Ulusal Diyalog Dörtlüsü  Tunus
2016 Juan Manuel Santos  Kolombiya
2017 Nükleer Silahların Tamamen Ortadan Kaldırılması İçin Kampanya   İsviçre