26 May 2018, Saturday
Tercüme Editörü
Wikiyours makaleleri İngilizce makalelerin Türkçe'ye çevrilmiş halleridir. İngilizce bilen herkes makale sahibi olabilir ve yaptığı çeviri miktarınca para kazanır.
Çeviri Yapmak İçin Makale Seçiniz
Makale yazmak için
bir kategori seçin
Düzeltme Öner

Ekonomi

İçindekiler
  1. Ekonomi nedir?
  2. Ekonomi dalları
  3. Ekonomi teriminin kökeni
  4. Ekonomi tarihi
  5. Ekonomik öncelik safhaları
  6. Ekonomik ölçekler
  7. Gayri resmi ekonomi

Ekonomi nedir?

Ekonomi (Yunanca'da "ev halkı" ve "yönetmek") belirli bir coğrafi bölgede farklı etkenler tarafından malların ve hizmetlerin üretim, dağıtım veya ticaretinin ve tüketiminin yapıldığı alandır. En geniş anlamıyla Ekonomi, kaynakların üretimi, kullanımı ve yönetimi ile ilgili uygulamaları, söylemleri ve materyal ifadelerini vurgulayan bir sosyal alan olarak tanımlanır. Ekonomik ajanlar bireyler, işletmeler, kuruluşlar veya hükümetler olabilir. Ekonomik işlemler, iki tarafın, genellikle belirli bir para birimi cinsinden ifade edilen malın veya hizmetin değerinde veya fiyatında anlaşması durumunda oluşur. Parasal işlemler ekonomik alanın sadece küçük bir bölümünü oluşturmaktadır.

Ekonomik faaliyet, doğal kaynakları, emeği ve sermayeyi kullanan üretim tarafından teşvik edilir. Teknoloji (otomasyon, süreç hızlandırıcısı, maliyet işlevlerinin azaltılması) ve inovasyon (yeni ürünler, hizmetler, süreçler, yeni pazarlar, pazar genişlemesi, pazar çeşitliliği, niş pazarlar, gelir işlevlerinin artışı) nedeniyle zamanla değişime uğramıştır. Örneğin fikri mülkiyet kavramı ortaya çıkmıştır ve endüstriyel ilişkilerde değişiklikler yaşanmıştır (örneğin, çocuk işçiliği dünyanın bazı yerlerinde eğitime evrensel erişimle yer değiştirmiştir).

Bir ekonomi, kültür, değerler, eğitim, teknolojik gelişme, tarih, sosyal organizasyon, siyasi yapı ve hukuk sistemlerinin yanı sıra, coğrafyayı, doğal kaynak donanımını ve ekolojiyi ana faktörler olarak içeren bir dizi sürecin sonucudur. Bu faktörler bağlamı, içeriği ve bir ekonominin işlev gören koşullarını ve parametrelerini belirler. Başka bir deyişle, ekonomik alan, insan uygulamaları ve işlemlerinin toplumsal bir alanıdır. Bağımsız ve tek başına değildir. 1789'da  Birleşik Devletler hükümeti kurulduğundan beri ekonomi denilmektedir.

Piyasa temelli bir ekonomi, mal ve hizmetlerin, talep ve arzına göre, katılımcılar (ekonomik faktörler) arasında, takas veya ağdaki bir para birimi bazında bir kredi veya borç değeriyle değiştirilmesi yoluyla üretildiği ve değiştirildiği yerdir.

Merkezi planlı bir ekonomi, siyasal faktörlerin üretilenleri ve bunların satış ve dağıtımını doğrudan kontrol ettiği ekonomidir.

Yeşil ekonomi düşük karbonlu, kaynak verimli ve toplumsal açıdan kapsayıcı bir ekonomidir. Yeşil bir ekonomide gelir ve istihdamdaki artış, karbon emisyonlarını ve kirliliği azaltan, enerji ve kaynak verimliliğini artıran ve biyoçeşitlilik ve ekosistem hizmetlerinin kaybolmasını önleyen kamusal ve özel yatırımlarla sağlanmaktadır.

Ekonomi dalları

Bugün, ekonomiyi inceleyen çalışma alanları, iktisat bilimi etrafında dönüyor, ancak sosyoloji (ekonomik sosyoloji), tarih (ekonomi tarihi), antropoloji (ekonomik antropoloji) ve coğrafya (ekonomik coğrafya) da bu çalışma alanlarına dahil edilebilir. Malların ve hizmetlerin bir bütün olarak üretim, dağıtım, değişim ve tüketimini içeren insan faaliyetleriyle doğrudan ilgili pratik alanlar, mühendislik, yönetim, işletme yönetimi, uygulamalı bilim ve finanstir.

Tüm uzmanlıklar, meslekler, ekonomik etkenler veya ekonomik faaliyetler ekonomiye katkıda bulunur. Tüketim, tasarruf ve yatırım, ekonomide makroekonomik dengeyi belirleyen değişken bileşenlerdir. Ekonomik faaliyete ilişkin üç ana sektör vardır: Birincil, ikincil ve üçüncül sektörler.

Modern çağda finansal sektörün gittikçe artan önemi nedeniyle, reel ekonomi terimi, analizcilerin yanı sıra politikacılar tarafından da ekonominin gerçek mal ve hizmetlerin üretimiyle ilgili olduğunu, kağıt üstünde görünen ekonomiye ve ekonominin, ekonomik ya da finansal piyasalarda alım satım ile ilgili olan mali tarafına ters düştüğünü belirtmek için kullanılmaktadır. Alternatif ve uzun süreli terminoloji, reel GSYİH gibi reel değerler (enflasyona göre düzeltilmiş) ile nominal değerleri (enflasyona göre düzeltilmemiş) birbirinden ayırır.

Ekonomi teriminin kökeni

İngilizce "economy (ekonomi)" ve "economics (iktisat)" kelimeleri, οἶκος'dan (ev) ve νέμω (yönet; dağıt; dağıtmak)'den türemiş bileşik bir sözcük olan οἰκονόμος (yani "ev yönetimi")'den türemiştir. Kökenini οἰκονομία ("ev yönetimi ")'den alır. 

"Ekonomi" terimi, ilk defa muhtemelen 1440 yılında bir manastırda oluşturulan çalışmada, ''ekonomik işlerin yönetimi'' ifadesinde kullanılmıştır. ''Ekonomi'' daha sonraları daha genel bir anlamda, tasarruf ve yönetimi de içerecek şekilde kullanılmıştır.

Bir ülkenin ya da bölgenin ekonomik sistemini ifade eden, yani ''ekonomi'' sözcüğünün en sık kullanılan yaygın anlamı, 19. ya da 20. yüzyıla kadar gelişmemiş gibi gözükmektedir.

Ekonomi tarihi

Eski Çağlarda ekonomi

Birinin mal veya hizmet üretimi, tedarik etmesi ve dağıtması daima bir çeşit ekonomi olmuştur. Toplumlar büyüdükçe ve daha karmaşıklaştıkça ekonomiler büyüdü. Sümerler, emtia para temelli büyük ölçekli bir ekonomi geliştirdi; Babiller ve komşu şehir devletleri, borç kuralları/kanunları, ticaret ile ilgili yasal sözleşmeler, özel mülkiyet ve işletme pratikleri ile ilgili hukuk kuralları ve kanunnameler geliştirdi.

Babiller ve komşu şehir devletleri, günümüzde kullanılan sivil toplum (hukuk) kavramlarıyla karşılaştırılabilir ekonomik yapılar geliştirdiler. Mahkemeler, hapishaneler ve hükümet kayıtlarıyla tamamlanmış, bilinen ilk yasal sistemleri geliştirdiler.

Eski ekonomi esasen geçimlik tarım üzerine kurulmuştur. ''Şekel'' eski bir ağırlık ve para birimidir. Bu terimin ilk kullanımı MÖ 3000 yıllarında Mezopotamya'da gerçekleşmiştir ve gümüş, bronz, bakır gibi bir ölçevde diğer değerleri ilişkilendiren belirli bir arpa yığınına tekabül etmektedir. Arpa/şekel hem bir para birimi hem de bir ağırlık birimiydi. Tıpkı İngiliz Poundunun aslında bir birimlik gümüş kütlesine denk gelmesine benzer.

Çoğu insan için mal değişimi sosyal ilişkiler yoluyla gerçekleşti. Ayrıca pazarda takas yapan tüccarlar vardı.  Günümüz İngilizcesinin "Ekonomi" sözcüğünü devşirdiği Eski Yunan'da birçok kişi mülk sahibinin kölesi idi. Ekonomik tartışma kıtlık tarafından yönlendirildi.

Orta Çağ ekonomisi

Orta Çağ zamanlarında şimdi ekonomi dediğimiz şey, geçim düzeyinden uzak değildi. Çoğu değiş tokuş, sosyal gruplar içinde gerçekleşti. Bunun üzerine, büyük fatihler, fetihleri finanse etmek için girişim (risk) sermayesini büyüttü. Sermayenin Yeni Dünya'da yetiştirilecek mallar ile geri verilmesi gerekti. Jakob Fugger (1459-1525) ve Giovanni di Bicci de 'Medici (1360-1428) gibi tüccarlar ilk bankaları kurdu. Marco Polo'nun (1254-1324), Christopher Columbus'un (1451-1506) ve Vasco da Gama'nın (1469-1524) keşifleri, ilk küresel ekonomiyi ortaya çıkardı. İlk işletmeler, ticaret yapan kuruluşlardı. 1513 yılında ilk borsa Antwerpen'de kuruldu. Ekonomi o zamanlar öncelikle ticaret demekti.

Erken modern zamanlarda ekonomi

Avrupalıların fetihleri, sözde koloniler olan Avrupa devletlerinin kolları oldu. Yükselen ulus devletlerden İspanya, Portekiz, Fransa, İngiltere ve Hollanda gümrük vergileri yoluyla ticareti kontrol etmeye çalıştılar. Bu hamle, özel servet ve kamu menfaati arasındaki aracılığa ilk yaklaşımdı. Avrupa'daki sekülerleşme, devletlerin kilisenin muazzam mülkiyetini kasaba ve şehirleri geliştirmek için kullanmasına izin verdi. Soyluların etkisi azaldı. Ekonomi için ilk devlet sekreterleri çalışmalarına başladı. Amschel Mayer Rothschild (1773-1855) gibi bankacılar, savaşlar ve altyapı gibi ulusal projeleri finanse etmeye başladılar. Bundan sonra ekonomi, bir devletin vatandaşlarının ekonomik faaliyetleri için bir konu olarak ulusal ekonomiyi kastetmeye başlamıştır.

Endüstri devrimi

Sözcüğün gerçek anlamında, dünyanın ilk ekonomisti, kısmen fizyokrasinin fikirlerini alan, merkantilizme tepki amacıyla yola çıkan ve daha sonra İktisat öğrencisi Adam Mari'dan esinlenen İskoç Adam Smith (1723-1790) idi. Ulusal bir ekonominin unsurlarını tanımladı: Ürünlerin, rekabetin arz ve talebi ile üretilen doğal bir fiyata sunulması ve iş bölümü. Serbest ticaretin temel güdüsünün insanın kendi çıkarları olduğunu savundu. Sözde ''kişisel çıkar'' hipotezi iktisat için antropolojik temel haline geldi. Thomas Malthus (1766-1834) arz ve talep fikrini aşırı nüfus problemine dönüştürdü.

Sanayi Devrimi, 18. yüzyılda başlayıp 19. yüzyıla kadar süren, tarım, imalat, madencilik ve taşımacılık alanlarındaki büyük değişikliklerin, sosyo-ekonomik ve kültürel koşullar üzerinde derin etkiler yarattığı, bu etkilerin İngiltere'den başlayarak Avrupa, Kuzey Amerika, Orta Doğu'ya ve nihayetinde tüm dünyaya yayıldığı bir dönemdi. Sanayi Devriminin başlangıcı insanlık tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu. Günlük hayatın neredeyse her yönü bir şekilde bu olaydan etkilendi. Avrupa'da kapitalizm, merkantilizm (bugün: korumacılık) sisteminin yerini almaya başladı ve ekonomik büyümeye yol açtı. Günümüzde bu devrime endüstri devrimi denmektedir, çünkü üretim ve iş bölümü sistemi malların seri üretilmesini sağlamıştır.

II. Dünya Savaşı'ndan sonra ekonomi

İki Dünya Savaşı'nın karmaşasından ve yıkıcı Büyük Buhran'dan sonra politika yapıcılar ekonominin seyrini kontrol altına almanın yeni yollarını araştırdılar. Bu, küresel bir serbest ticaret için ısrarcı olan ve sözde neo-liberalizmin babalarından olması beklenen Friedrich August von Hayek (1899-1992) ve Milton Friedman (1912-2006) tarafından araştırılmış ve tartışılmıştır. Bununla birlikte, hakim olan görüş, John Maynard Keynes (1883-1946) tarafından düzenlendi, bu görüş devlet tarafından piyasaların daha sıkı bir şekilde kontrol edilmesini savunuyordu. Devletin ekonomi problemlerini hafifletebileceği ve toplu talebin devlet manipülasyonu yoluyla ekonomik büyümeyi teşvik edebileceği teorisine, onun şerefine Keynesçilik denir. 1950'lerin sonlarında, Amerika ve Avrupa'nın ekonomik büyümesi-sık sık Wirtschaftswunder (ger: ekonomik mucize) olarak adlandırılan yeni bir ekonomi şekli oluşturdu: Kitlesel tüketim ekonomisi. 1958'de John Kenneth Galbraith (1908-2006) varlıklı bir toplumda ilk konuşan kişi oldu. Çoğu ülkede ekonomik sisteme sosyal pazar ekonomisi adı verilir.

20. yüzyılın sonu - 21. yüzyılın başlangıcı

Demir Perde'nin düşmesi ve Doğu Bloğu ülkelerinin demokratik hükümet ve pazar ekonomilerine geçişiyle, sanayi sonrası toplum fikri, hizmet sektörünün endüstrileşme yerine kazandığı önemin altını çizmesiyle önem kazanmıştır. Bu terimin ilk kullanımı, Daniel Bell'in 1973'te yayınlanan Sanayi Sonrası Toplumu kitabına, diğer yandan da sosyal filozof Ivan Illich'in "Canlılık için Araçlar" adlı kitabına bağlanmıştır. Bu terim, felsefede, 90'ların sonlarında ve özellikle 21. yüzyılın başlarında postmodernizmin düşüşünü tanımlamak için de kullanılmaktadır. Fakat terim, dönemin Çinlilerinin yaptığı gibi ekonomilerin büyümesini tanımlamak için ortak kullanım haline geldi (bu terim Bill Clinton tarafından 1998' Çin Cumhuriyeti'yle ilgili bir konuşmada özellikle kullanıldı).

İnternetin kitle iletişim aracı ve iletişim ortamı olarak özellikle 2000-2001 yılları arasında yaygınlaşmasıyla birlikte, İnternet ve bilgi ekonomisi fikri, e-ticaretin ve elektronik ticaretin giderek artan önemi nedeniyle önem kazandı. Ayrıca küresel bilgi toplumu anlayışı, yeni bir "tümden bağlı" toplum türü oluşturmuştur.2000'lerin sonlarında, Çin, Brezilya ve Hindistan gibi ülkelerin yeni ekonomileri ve ekonomik genişlemeleri, genellikle hakim Batı tipi ekonomilerden ve ekonomik modellerden farklı olarak dikkat ve ilgi çekiyor.

Ekonomik öncelik safhaları

Ekonomi, aşağıdaki Aşama veya Öncelik Dereceleri vasıtasıyla geliştirilmiş olarak düşünülebilir.

  • Eski ekonomi esasen geçimlik tarım üzerine kurulmuştur.

  • Sanayi devrimi evresi, son üç yüzyılda tarımın daha geniş ve tek kültürlü biçimlere dönüştürülmesiyle geçimlik tarımın rolünü azalttı. Ekonomik büyüme çoğunlukla madencilik, inşaat ve imalat sanayinde gerçekleşti. Topluluk genelinde ürünlerin daha iyi değişim ve dağıtımı ihtiyacı nedeniyle ticaret daha önemli hale geldi.

  • Modern tüketici toplum ekonomisi aşamasında, hizmetler, finans ve teknoloji - bilgi ekonomisi - tarafından oynanan, giderek büyüyen bir bölüm var.

Modern ekonomilerde, bu faz öncelikleri üç sektör teorisi tarafından biraz farklı şekilde ifade edilmektedir.

  • Ekonominin ilk aşaması / derecesi: Mısır, kömür, odun ve demir gibi hammaddelerin ekstraksiyonu ve üretimini içerir. (Bir kömür madencisi ve bir balıkçı birincil derecede işçilerdir.)

  • Ekonominin orta dereceli aşaması / derecesi: Hammadde veya ara mamullerin mallara dönüştürülmesini içerir; örneğin çelikten arabalara veya tekstilden giysilere imalat (bir inşaatçı ve bir terzi ikincil derecede işçilerdir). Bu aşamada ilgili sanayi ekonomisi ayrıca çeşitli ekonomik sektörlere (endüstriler olarak da adlandırılır) ayrılmıştır. Sanayi Devrimi safhasındaki bağımsız gelişimleri başka yerlerde ele alınmıştır.

  • Ekonominin üçüncü basamağı / derecesi: Bebek bakımı, sinema ve bankacılık gibi tüketicilere ve işletmelere sağlanan hizmeti içerir (bir mağaza memuru ve bir muhasebeci üçüncül derecede işçilerdir).

  • Dördüncü basamak / ekonomi derecesi: Doğal kaynaklardan ve bunlara müteakip yan ürünlerden ürün üretmek için gerekli olan araştırma ve geliştirmeyi içerir (bir tomrukçu şirketi, kısmen yakılmış ahşabı işlenmek üzere hasar görmemiş kısımlarının kâğıt hamuru haline getirilebilmesi için araştırmalar yapabilir). Eğitimin bazen bu sektörde yer aldığını not etmeliyiz.

Geliştirilen topluluğun diğer sektörleri arasında şunlar bulunur:

  • Kamu Sektörü veya devlet sektörü (genellikle parlamento, mahkemeler ve devlet merkezleri, çeşitli acil vaka hizmetleri, kamu sağlığı, fakir ve tehdit altındaki insanlar için barınaklar, ulaşım tesisleri, hava / deniz limanları, doğum sonrası bakım, hastaneler, okullar, parklar / bahçeler, doğa rezervleri, bazı üniversiteler, ulusal spor sahaları / stadyumları, ulusal sanat / konser salonları veya tiyatrolar, çeşitli dinlere yönelik merkezleri içerir).

  • Özel Sektör veya özel yürütülen işletmeler.

  • Sosyal sektör veya Gönüllü Sektör.

Ekonomik ölçekler

Bir ulusun ekonomik faaliyetini ölçmenin çeşitli yolları vardır. Ekonomik faaliyeti ölçen bu yöntemler şunlardır:

GSYİH

GSYİH - Bir ülkenin gayrisafi yurtiçi hasılası, ekonomisinin büyüklüğünün bir ölçüsüdür. Bir ülkenin en geleneksel ekonomik analizi, kişi başına düşen GSYİH ve GSYİH gibi ekonomik göstergelere bağlıdır. Genellikle faydalı olmakla birlikte, GSYİH'nın yalnızca para takasının gerçekleştiği ekonomik faaliyetleri içerdiğine dikkat edilmelidir.

Gayri resmi ekonomi

Gayri resmi ekonomi, resmi bir ekonomiyle karşılaştırıldığında, hükümet tarafından vergilendirilmeyen veya izlenmeyen ekonomik faaliyetlerdir. Gayri resmi ekonomi bu nedenle hükümetin gayri safi milli hasılasına (GSMH) dahil değildir. Gayri resmi ekonomi genellikle gelişmekte olan ülkelerle ilişkili olmasına rağmen, tüm ekonomik sistemler bazı oranlarda gayri resmi ekonomi içermektedir.

Gayri resmi ekonomik faaliyet, değişim, düzenleme ve uygulama da dahil olmak üzere ekonomik ve sosyal teorinin birçok yönünü içeren dinamik bir süreçtir. Doğası gereği gözlemlemek, çalışmak, tanımlamak ve ölçmek zordur. Gayri resmi ekonomiyi kolayca veya yetkin bir şekilde tanımlayabilecek bir kaynak yoktur. 

"El altı" veya "kayıt dışı" terimleri tipik olarak bu ekonomi türünden bahsetmektedir. Karaborsa terimi, gayri resmi ekonominin belirli bir alt kümesini ifade eder. "Gayri resmi sektör" terimi daha önce yapılan birçok çalışmada kullanılmış ve çoğunlukla daha yeni çalışmalarda kullanılan yeni terimle yer değiştirmiştir.